Εξαιρετισμός και Φαντάσματα της Ιστορίας: από τη Γη στον Ασημένιο Πλανήτη του Andrzej Żuławski
Η έννοια του εξαιρετισμού (1) αιώνες οδηγεί τον άνθρωπο σε προσπάθειες κατάκτησης νέων συνόρων. Αποικίες, στρατιωτικές «ειρηνευτικές» επεμβάσεις και επεκτατισμός της ελεύθερης καπιταλιστικής αγοράς συντελούν την ιστορία της νεωτερικότητας. Οι γεωλόγοι, επικηρύσσοντας την Ανθρωπόκαινο Εποχή, επικαλούνται «ανθρωπογενείς» γεωλογικές αλλαγές και αναζητούν τις μη αναστρέψιμες περιβαλλοντικές συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας (2).
Το είδος της επιστημονικής φαντασίας πάντοτε ονειρευόταν μια απόδραση από τη γη. Στο On the Silver Globe (1988) ο άνθρωπος, σε μια προσπάθεια να ξεφύγει από αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, εγκαθίσταται σε έναν νέο πλανήτη, κατακτώντας το τελευταίο σύνορο. Επινοεί τον πολιτισμό του από την αρχή, έναν πολιτισμό που καταλήγει να αντηχεί τον παλιό, καθώς φαίνεται να μην μπορεί να ξεφύγει από ένα πράγμα: την πίστη στον εξαιρετισμό του.
Οι πρωταγωνιστές φεύγουν απ’ τη γη για να ξεφύγουν˙ για να ξεφύγουν από τα αποτελέσματα των πράξεων τους, που την κατέστησαν μη κατοικήσιμη. Η ιστορία τους κυνηγά και τελικά τους προφταίνει. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει από το παρελθόν. Το παρελθόν είναι γεμάτο φαντάσματα. Και θεωρείται αδύνατο το να συνομιλήσουμε με φαντάσματα. Για την ακρίβεια, θεωρούμε αδύνατο «το να μιλήσουμε για το φάντασμα, στο φάντασμα, να μιλήσουμε μαζί του, κυρίως να αναγκάσουμε ή να αφήσουμε να μιλήσει ένα πνεύμα» (3).
Κι ένα πνεύμα, από τις παρυφές της ιστορίας, θα είχε τόσα πολλά να μας πει. Ένα φάντασμα από το «αρχείο καταστροφής, βίας, ξεριζωμού, στρατηγικών επιβίωσης, ερειπίων» (4) του ανθρώπινου επεκτατισμού, του μετα-αποικιακού κόσμου στον οποίο ζούμε, θα μπορούσε να μας κάνει να αισθανθούμε, να βιώσουμε το αδύνατο, να μιλήσουμε, ή να σιωπήσουμε σαστισμένοι μπροστά του.
Όλα φαντάζουν πρωτόγνωρα, κι όμως, όλα έχουν ξανασυμβεί. Άνθρωποι απαλλοτριωμένοι, σιωπηλοί, ξεχασμένοι στο περιθώριο, γυμνές ζωές (5) έρμαια στην βιοπολιτική εξουσία, μας μιλούν αιώνες τώρα. Οι φωνές τους δεν ακούστηκαν; Ή αρνηθήκαμε να συνομιλήσουμε με φαντάσματα;
«Στο παρόν μόνο οπισθοχωρούμε, ενώ το παρελθόν μας επιτρέπει να προχωρήσουμε προς τα μπροστά. Αυτό που αποκαλούμε παρελθόν, δεν είναι παρά η μακρόσυρτη οπισθοχώρηση μας προς το παρόν. Η απόσπαση από το παρελθόν μας, είναι το πρώτο εργαλείο στο οποίο καταφεύγει η εξουσία» (6).
Το σπίτι που καίγεται, ο κόσμος που λιώνει, η ανθρωπότητα που χάνεται. Και ο εξαίρετος άνθρωπος στην αναζήτηση μιας νέας κανονικότητας, στην κατάκτηση του επόμενου συνόρου. Ίσως αυτή η κανονικότητα να βρίσκεται σε έναν ασημένιο πλανήτη. Ίσως, επικαλούμενοι τα φαντάσματα του παρελθόντος, όχι για να τα εξορκίσουμε, αλλά για να συνομιλήσουμε μαζί τους, να μπορέσουμε να συνυπάρξουμε στο παρόν, με το βλέμμα στο παρελθόν, αναζητώντας κάποιο μέλλον.
Δεκέμβριος 2020
Αναφορές
(1) Ο όρος προέρχεται από το βιβλίο American Exceptionalism in the Age of Globalization: The Specter of Vietnam (2008) του W.V. Spanos και μεταφράζεται ως η φαντασιακή ιδέα της αποστολής του αμερικανικού έθνους για τη σωτηρία του κόσμου. Εδώ χρησιμοποιείται γενικευμένος, αναφερόμενος στην αποστολή της ανθρωπότητας.
(2) Ντέιβισον, Ν. (2020). «Ανθρωπόκαινος Εποχή: Μια νέα φάση στην ιστορία του πλανήτη μας;», Ανθρωπόκαινος. Θεσσαλονίκη: 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
(3) Ντεριντά, Ζ. (1993). Φαντάσματα του Μαρξ: Το Κράτος του χρέους, η διεργασία του πένθους και η νέα Διεθνής, μτφρ. Κωστής Παπαγιώργης. Αθήνα: Εκκρεμές, σελ. 23.
(4) Αθανασίου, Α. (2016). «Για μια κριτική αναθεώρηση της έκκεντρης νεωτερικότητας», στο Αθανασίου, Α., Καραβαντά, Μ., Λαλιώτου, Ι., & Παπαηλία, Π. Αποδομώντας την Αυτοκρατορία: Θεωρία και πολιτική της μετααποικιακής κριτικής. Αθήνα: Νήσος, σελ. 131.
(5) Agamben, G. (2016). Homo Sacer: Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή. Αθήνα: Εκδόσεις Εξάρχεια.
(6) Από το διαδικτυακό άρθρο του Agamben, G. (2020) « Όταν το σπίτι καίγεται», μτφρ. Παναγιώτης Τριτσιμπίδας, Δανάη Θεοδωράκη. Διαθέσιμο στο: http://ipressa.gr
Eirini Chatzi 