Η οθόνη πάλλεται. Ένα αλλοιωμένο Under Pressure ηχεί και καταρρέει σταδιακά, όσο ο θεατής περιπλανιέται στις οδυνηρά κατακερματισμένες αναμνήσεις της Sophie, όπου παρόν και παρελθόν, πραγματικότητα και μνήμη, επιθυμία και αποστροφή συγκρούονται και αλληλοεπιδρούν.

Μέσα από βίαιες εναλλαγές θερμών και ψυχρών χρωμάτων, καταιγιστικού φωτός και σκοταδιού, το Aftersun κορυφώνεται και η μουσική καθίσταται το κλειδί της αφήγησης, αφού όσα η Wells άφησε να εννοηθούν κατά τη διάρκεια της ταινίας, επιβεβαιώνονται μέσω των στίχων και της ιδιαίτερης μεταχείρισης του κομματιού. Παρακολουθούμε τον τελευταίο τους χορό.

Το μοντάζ κατασκευάζει μία στιχομυθία, χτίζοντας γέφυρες μεταξύ χώρων και χρόνων και δημιουργεί έναν τόπο όπου τα συναισθήματα και οι εμπειρίες μπορούν να απεικονιστούν χωρίς ο κινηματογράφος να καταφύγει σε λέξεις.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας, η μουσική αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αποτύπωσης της αίσθησης της εποχής, μέσω της ενδο-αφηγηματικής χρήσης τραγουδιών που εδραιώνουν τις σκηνές στο χρόνο. Ο συνδυασμός των μουσικών αναμνήσεων της Sophie με τις πρωτότυπες συνθέσεις του Oliver Coates και τη μουσικότητα που διέπει το σύνολο της ταινίας – τις ρυθμικές αναπνοές των χαρακτήρων, τους παφλασμούς των κυμάτων και τα σφυρίγματα των αεροπλάνων που διαταράσσουν την καλοκαιρινή γαλήνη – (Blagburn, 2023) βυθίζει το θεατή στη διαδικασία της αναβίωσης και της επεξεργασίας του παρελθόντος στη διαδρομή προς την κατανόηση και την αποδοχή.

Μιλώντας για τη σημασία του Under Pressure ο Blair McClendon, μοντέρ της ταινίας, εξηγεί πως κατά κάποιο τρόπο «γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ των χαρακτήρων» καθώς πρόκειται για ένα τραγούδι που βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην εποχή του Calum από ότι σε αυτή της κόρης του (Willman, 2022). Όπως και στο υπόλοιπο της ταινίας, η Wells αρνείται να δώσει απαντήσεις ή να αιτιολογήσει συμπεριφορές, αλλά καλεί το θεατή να εξερευνήσει τα εσωτερικά ζητήματα των χαρακτήρων της, μέσω ενός υφαντού συναισθημάτων, αισθήσεων, επικοινωνιακών κενών και ελλείψεων.

Η σταδιακή αποδόμηση του Under Pressure που καταλήγει στις ωμές, απομονωμένες φωνές του Mercury και του Bowie, συνθέτει μια ωδή στην απώλεια και στους μηχανισμούς αντιμετώπισής της. Το τραγούδι ηχεί σαν μακρινή ανάμνηση και η δημιουργική του επεξεργασία φτιάχνει μία ηχοτοπία που καθιστά το τραγούδι μοναδικό, αφού ακούμε μια εκδοχή του, η οποία δεν υφίσταται εκτός της πραγματικότητας των χαρακτήρων.

Η μουσικότητα του Aftersun εξερευνά τις παύσεις, τις σιωπές και την ηχητική διαστρέβλωση, δημιουργώντας μια ποιητική δυναμική (Blagburn, 2023), η οποία διεισδύει στον ψυχικό κόσμο των χαρακτήρων όχι για να ερμηνεύσει συναισθήματα, αλλά για να εικονοποιήσει το υποσυνείδητο – να οπτικοποιήσει τη λειτουργία της μνήμης – θολώνοντας τα όρια αναμνήσεων και εμπειριών.
Το τραγούδι τελειώνει και η σιωπή σηματοδοτεί μια από τις πιο οδυνηρές συνειδητοποιήσεις της ενηλικίωσης – πως η αγάπη δεν είναι αρκετή, ακόμα και όταν μοιραζόμαστε τον ίδιο ουρανό.

Απομονωμένος στο διαμέρισμά του στη Νέα Υόρκη, ένας Παλαιστίνιος σκηνοθέτης αμφισβητεί τις έννοιες της ταυτότητας και της εξορίας.

Η επιγραφή αυτή εισάγει τον θεατή στη μικρού μήκους ταινία του Elia Suleiman, ο οποίος έγινε ευρύτερα γνωστός στο ελληνικό κοινό με το It Must be Heaven, που προβλήθηκε στις ελληνικές αίθουσες το 2019.

Κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Κόλπου, ο σκηνοθέτης παρουσιάζει τον εαυτό του σε πλήρη απομόνωση, καθώς συγγράφει και επεξεργάζεται την ταινία που παρακολουθούμε. Δεν απαντάει στα μηνύματα του τηλεφωνητή του. Για την ακρίβεια, η φωνή του δεν ακούγεται ούτε μία φορά.
Παράλληλα, έρχεται αντιμέτωπος με αναπαραστάσεις του πολέμου μέσω των ΜΜΕ, καθώς και με ερμηνείες της δικής του ταυτότητας, της ταυτότητας των Παλαιστινίων καθώς και της εξορίας, από τρίτους.

Το Homage by Assassination συγκροτεί μια αφήγηση-θρήνο για την αδυναμία του να μιλάς, όταν κάποιος έχει ήδη μιλήσει για σένα σε τόσο απόλυτα πλαίσια (1). Η σιωπή του σκηνοθέτη-πρωταγωνιστή κατορθώνει να θολώσει τα όρια μεταξύ της σιωπής ως «αδυναμίας του να μιλάς ως Παλαιστίνιος» και της σιωπής ως «άρνησης του να μιλάς ως Παλαιστίνιος» (2). Μέσω της αλληλουχίας πολυεπίπεδων εικόνων, οι οποίες αποτελούν μέρος των δυτικο-κεντρικών αφηγήσεων και αναπαραστάσεων που αποσιωπούν τις φωνές μη δυτικών υποκειμένων, ο Suleiman εκθέτει την κατασκευή εικόνων-προτύπων του αραβικού κόσμου και αντιπαραθέτει την έννοια της αυτό-αναπαράστασης, ως μορφή αντίστασης στους κυρίαρχους λόγους.

Τους τελευταίους μήνες, άνθρωποι κλεισμένοι στα σπίτια τους, παρακολουθούν έναν παρόμοιο βιντεο-πόλεμο, μέσω των τηλεοράσεων και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης τους, και έρχονται αντιμέτωποι με αναπαραστάσεις της δικής τους εμπειρίας, της δικής τους ταυτότητας.

Ο Edward Said μας υπενθύμιζε πως ο παλαιστινιακός κινηματογράφος πάντοτε αποτελούσε έναν αγώνα ορατότητας στην προσπάθεια να αποσιωπηθεί ένας ολόκληρος λαός, και πως μας παρέχει «μια οπτική εναλλακτική, μια οπτική άρθρωση, μια ορατή ενσάρκωση της παλαιστινιακής ύπαρξης» (3), κάτι που αντηχεί την σημερινή ανάγκη της δημιουργίας εναλλακτικών, πολυφωνικών αφηγήσεων της εμπειρίας της πανδημίας, οι οποίες θα ανατρέπουν και θα αντιστέκονται στους Λόγους (4) των κυρίαρχων ιδεολογικών μηχανισμών που συγκροτούν την μακρο-αφήγηση της εμπειρίας του 2020.

Το Homage by Assassination, αποτελεί μια προσπάθεια κατασκευής φαντασιακών κινηματογραφικών τόπων αφήγησης από το περιθώριο, οι οποίοι, αντιστρέφοντας το βλέμμα των κυρίαρχων αναπαραστάσεων, γίνονται μέρος των αφηγήσεων που, σύμφωνα με την Judith Butler, «μας μετατοπίζουν από το κέντρο της υπεροχής μας» (5). Τέτοιες αφηγήσεις, καλώντας μας να αναδιαμορφώσουμε «μία έννοια του δημοσίου όπου οι φωνές διαφωνίας δεν θα προκαλούν φόβο, δεν θα υποβιβάζονται ούτε θα απορρίπτονται», προσπαθούν να μας παρακινήσουν «σε μια πιο αισθητή δημοκρατία» (6) την οποία φαίνεται να έχουμε ανάγκη, περισσότερο από ποτέ.

Εξαιρετισμός και Φαντάσματα της Ιστορίας: από τη Γη στον Ασημένιο Πλανήτη του Andrzej Żuławski

Η έννοια του εξαιρετισμού (1) αιώνες οδηγεί τον άνθρωπο σε προσπάθειες κατάκτησης νέων συνόρων. Αποικίες, στρατιωτικές «ειρηνευτικές» επεμβάσεις και επεκτατισμός της ελεύθερης καπιταλιστικής αγοράς συντελούν την ιστορία της νεωτερικότητας. Οι γεωλόγοι, επικηρύσσοντας την Ανθρωπόκαινο Εποχή, επικαλούνται «ανθρωπογενείς» γεωλογικές αλλαγές και αναζητούν τις μη αναστρέψιμες περιβαλλοντικές συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας (2).

Το είδος της επιστημονικής φαντασίας πάντοτε ονειρευόταν μια απόδραση από τη γη. Στο On the Silver Globe (1988) ο άνθρωπος, σε μια προσπάθεια να ξεφύγει από αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, εγκαθίσταται σε έναν νέο πλανήτη, κατακτώντας το τελευταίο σύνορο. Επινοεί τον πολιτισμό του από την αρχή, έναν πολιτισμό που καταλήγει να αντηχεί τον παλιό, καθώς φαίνεται να μην μπορεί να ξεφύγει από ένα πράγμα: την πίστη στον εξαιρετισμό του.

Οι πρωταγωνιστές φεύγουν απ’ τη γη για να ξεφύγουν˙ για να ξεφύγουν από τα αποτελέσματα των πράξεων τους, που την κατέστησαν μη κατοικήσιμη. Η ιστορία τους κυνηγά και τελικά τους προφταίνει. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει από το παρελθόν. Το παρελθόν είναι γεμάτο φαντάσματα. Και θεωρείται αδύνατο το να συνομιλήσουμε με φαντάσματα. Για την ακρίβεια, θεωρούμε αδύνατο «το να μιλήσουμε για το φάντασμα, στο φάντασμα, να μιλήσουμε μαζί του, κυρίως να αναγκάσουμε ή να αφήσουμε να μιλήσει ένα πνεύμα» (3).

Κι ένα πνεύμα, από τις παρυφές της ιστορίας, θα είχε τόσα πολλά να μας πει. Ένα φάντασμα από το «αρχείο καταστροφής, βίας, ξεριζωμού, στρατηγικών επιβίωσης, ερειπίων» (4) του ανθρώπινου επεκτατισμού, του μετα-αποικιακού κόσμου στον οποίο ζούμε, θα μπορούσε να μας κάνει να αισθανθούμε, να βιώσουμε το αδύνατο, να μιλήσουμε, ή να σιωπήσουμε σαστισμένοι μπροστά του.

Όλα φαντάζουν πρωτόγνωρα, κι όμως, όλα έχουν ξανασυμβεί. Άνθρωποι απαλλοτριωμένοι, σιωπηλοί, ξεχασμένοι στο περιθώριο, γυμνές ζωές (5) έρμαια στην βιοπολιτική εξουσία, μας μιλούν αιώνες τώρα. Οι φωνές τους δεν ακούστηκαν; Ή αρνηθήκαμε να συνομιλήσουμε με φαντάσματα;

«Στο παρόν μόνο οπισθοχωρούμε, ενώ το παρελθόν μας επιτρέπει να προχωρήσουμε προς τα μπροστά. Αυτό που αποκαλούμε παρελθόν, δεν είναι παρά η μακρόσυρτη οπισθοχώρηση μας προς το παρόν. Η απόσπαση από το παρελθόν μας, είναι το πρώτο εργαλείο στο οποίο καταφεύγει η εξουσία» (6).

Το σπίτι που καίγεται, ο κόσμος που λιώνει, η ανθρωπότητα που χάνεται. Και ο εξαίρετος άνθρωπος στην αναζήτηση μιας νέας κανονικότητας, στην κατάκτηση του επόμενου συνόρου. Ίσως αυτή η κανονικότητα να βρίσκεται σε έναν ασημένιο πλανήτη. Ίσως, επικαλούμενοι τα φαντάσματα του παρελθόντος, όχι για να τα εξορκίσουμε, αλλά για να συνομιλήσουμε μαζί τους, να μπορέσουμε να συνυπάρξουμε στο παρόν, με το βλέμμα στο παρελθόν, αναζητώντας κάποιο μέλλον.

ABSTRACT-GR

Η εξής διπλωματική εργασία αποτελεί μια μελέτη των μεθόδων συγκρότησης των στερεοτύπων στη σύγχρονη κοινωνία, καθώς και των λειτουργιών τους. Η έρευνα εστιάζει σε στερεοτυπικές εικόνες και αφηγήσεις που αφορούν εθνικότητες και, μέσω της προώθησης ρατσιστικών εικόνων και Λόγων, δύναται να οδηγήσουν τόσο σε μεροληπτικές συμπεριφορές ή/και προκαταλήψεις, όσο και στην υιοθέτηση συντηρητικών πολιτικών και κοσμοθεωριών. Αρχικά μελετάται η κατασκευή και προώθηση στερεοτύπων μέσω των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και της τέχνης του κινηματογράφου. Αναλύονται οι βασικοί άξονες γύρω από τους οποίους δομείται και μεταδίδεται το στερεότυπο στο δέκτη των οπτικοακουστικών μηνυμάτων και διευκρινίζονται οι εγγενείς, δομικές διαφορές των μηνυμάτων των μέσων επικοινωνίας και του κινηματογράφου, καθώς αποτελούν διαφορετικές μορφές αφήγησης, οι οποίες χρησιμοποιούν διαφορετικά επικοινωνιακά εργαλεία. Στη συνέχεια πραγματοποιείται μια μελέτη της δυτικής μυθολογίας της Παλαιστίνης στα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας, η οποία, βασιζόμενη σε στερεοτυπικές αφηγήσεις, προωθεί μια μονομερή, δυτικοκεντρική οπτική του παλαιστινιακού ζητήματος που εκτιμάται πως απομακρύνει το θεατή από την ιστορική πραγματικότητα. Επιπλέον, μελετώνται οι κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της Παλαιστίνης, από τις απαρχές της τέχνης του κινηματογράφου έως σήμερα, και αναλύονται ως προς τον αντίκτυπό τους στον αναπαριστάμενο λαό. Το τελευταίο μέρος της εργασίας αποτελεί μελέτη περίπτωσης του έργου του Παλαιστινίου σκηνοθέτη Elia Suleiman. Μέσα από την ανάλυση πέντε ταινιών του σκηνοθέτη, παρατίθενται συμπεράσματα ως προς τις δυνατότητες της τέχνης του κινηματογράφου να επιτελέσει το έργο της σύγχρονης κοινωνικής κριτικής και να εμπλουτίσει το σεβασμό της διαφορετικότητας και την πολιτισμική κατανόηση μακρινών από εμάς λαών και κοινωνικών ομάδων.

ABSTRACT-EN

This dissertation is a study of the constructing mechanisms and the functions of stereotypes in contemporary society. The research focuses on stereotypical images and narratives concerning ethnicities that, through the promotion of racist imagery, can lead to both discriminatory attitudes and/or prejudices, as well as to the adoption of conservative policies and worldviews. It begins with an analysis of the construction and promotion of stereotypes through both contemporary media and the art of cinema. It consists of the study of the main axes around which the stereotype is structured and transmitted to the receiver of the audiovisual messages. The structural differences of the messages of the cinematic medium are analyzed in comparison to mass media messages, since the hypothesis is that they constitute different forms of narration, which use different communication tools. The second part of the dissertation is a study of the Western mythology of Palestine. It begins with an analysis of contemporary media representations, that promote a one-sided, West-centric view of the Palestinian issue, that is estimated to alienate the viewer from historical reality. The study concludes with the cinematic representations of Palestine and the analysis of their impact on the represented people, from the beginnings of cinema to the present day. The last part of the paper is a case study of the work of the Palestinian director Elia Suleiman. Through the analysis of five of the director’s films, conclusions are drawn as to the possibilities of the art of cinema to operate as a tool of contemporary social critique and to enrich the respect for diversity and the cultural understanding of peoples and social groups.